Tune Kabilian ning HIV/AIDS Queng Filipinas

Nandin pamu keng TV payaslag da ing makalungkut a kabilian da reng tau makaranas kapanamdaman keng sakit a HIV/AIDS. Dakal kekatamu, etamu lubus aintindian ing nanu ing HIV/AIDS at nukarin ya talaga akukua iti agyang dakal ne kebalwan ing medicina patungkul keng anting sakit. Metung pang makapagmulala, na keng gulut da reng mialiwang programa na ning gubyernu, dakal pamurin kekatamu na ali tutuki at pilit makipag sapalaran keng masaguling pangaku na ning laman.

Deng tau gagamit at makirake jeringuilla (syringe) uli na ning droga, pamingatawan (make love) keng miyayaliwang tau, taung mibait kareng indang atin nang sakit, at blood transfusion o pamaglipat daya apin la deti reng maligwang ruta queng pamangalat na ning makanining kapanandaman. Nanu pa sana dakal la pa atutuklasan deng cientifico keng aliwa pang paralan nung makananu ya mayawa ing tau keng HIV.

Ing HIV metung yang microbio, virus keng pamagkategorya da reng eksperto. Eya mabye nune mikaka-karakter yang mabie istung milub ne keng systema na ning mabibieng bague (living system). Istung milub ne, manyira ya at ditak-ditak sira ne ing tau, mangayna ya at kambe na nita, datang la reng sakit ordinaryu na pwedi nang ikamate ning tau (opportunistic infections). Keni, papakit na, na ing tau eya mate keng HIV, mate ya keng kumplikasyun ibat keng pangagisan at pangamate da reng ahenteng makamate microbio keng katawan tamu (antibodies) at keta na mika AIDS ing tau.

Ing buong yatu mitmu yang kapanayan ing mika bacuna na laban keng microbiong HIV. Aku paniwalan ku na alang aliwang solusyun keng epidemyang ini nune ing makatukas lang bacuna para keng makanining sakit. Aguiang nanu pang gawan tamung abiso kareng tau na tuknang la keng karelang mapanganib a ugaling sexual, ati pa murin ing banta; banta na ning pamangalat na ning sakit.

Ing tau, metung yang mabieng lelangan. Kayabe na nita, ing kayang pamangailangan at pamakibat keng sexual a kunsuelo. Ing sabyan tamu na ing tau, mangilin ya (abstain) keng makaniti, metung yang marupuk a suhestiyon uling ing tau, binayu na ne ning panaun, ing kayang pamibie-bie miyaliwa na, at ing paralan na ning pamanintun partner meging masaguli na.

Dakal lapa reng sakit at mas maging agresibu pa ing aktibidad na ning microbiong HIV keng labuad. Male tamu, datang ing aldo, miras na keng angin ing paralan-pamaglipat (transmission) na ning sakit a iti uling balu tamu ing HIV mabilis yang mag bayu o mag evolve istung atiu ne keng kilub katawan ning tau. Ali naman sana…

Malawak a pamang-unawa, pamagmalasakit da reng pamuntuk ning balen, ampong malayang pamanuklas ing kailangan para makatuklas panulu at bacuna keng sakit dulut ning HIV. Maging maingat ta sana at maging responsable kareng kekatang dapat o pangimut ba kanta etana makyabe at makabayat keng cancer na pilit sisira keng kekatang sociedad.

julius mariano, kapampangan blogger

La Pieta king Pisamban Maragul

La Pieta Holy Rosary Parish Church

La Pieta Holy Rosary Parish Church

Kaluguran kung cabalen, karetang epa menakit ketang bayung petalakad ning parokya ning Holy Rosary keti Angeles, atin tamu pung bayung imahen ketang bandang gilid ning pisamban. Pasibayu da ne rin pung biklat itang prayer section ketang entrada.

Mumuna ye pung akit itang rebultu ning La Pieta ketang bandang arap ning kadwang pasbul keng gilid palwal. Kayi istung lumwal kayu, atin tamu rin karin imahen ne ning Apung Birhen na atin yan kikilikan a Niño. Para ya kanu kareng imang manyawad anak sabi na pung Bishop Pablo David anyang ipasyag ne na-kadwang dumingu.

Asne kasanting pangagawa ing rebultu ning La Pieta kaya eku apigilan na kwanan keng litratu para ipakit pu kekayu. Mibabawi ne ing pisamban tamu ngeni, ne po? At pasanting yapang pasanting uli da reng proyektu ng Bishop Ambo.

Sana pu patuluy tayang ingatan ing bale ning kekatamung Guinu keti baryu at suportan tala ngan pu reng anggang proyektu na bangkanita lalu ya pang sasanting ing kekatamung balen.

Pisamban Maragul keti Angeles (Holy Rosary Parish Church)

Pisamban Maragul keti Angeles (Holy Rosary Parish Church)

Jaypee David

 

Tágal Ka?

Tágal ka? – ing maralas a kutang istung malapit na ing eleksyun local o nacional keng radyu ampong TV. Keng makatulang analohiya, kailangan mo wari ating pupulandit para ating tágal?

Ikatamu bilang mayap a memalen, atin tamung makayatang a obligasyun na pagsilbian taya ing balen agpang keng mebieng upaya kekatamu para malal pulitikung mamuna keng pamagplanu at pamanyulung.

Maralas at ini katutuan, dakal kekatamu na ena bisang bumotu. Etala asisi uling ing sistema ning pamagbotu, mepangan neng korupsyun. Makarine man pung aminan pero metung ku kareng mapilan a taung ngeni pa megparehistru at mamasang bumotu keng daratang a alalan. Kalupa da reng dakal, metung ku naman kareng taung mamasa na datang ing aldo, makatupa tamung lider na ating malasakit at sapak kebalwan para keng pamanyulung na ning kekatang balen.

Kadatang da reng Hapon keti bayu ing guera, mengapamulala la kareng sementadung dalan tamu at keng kekatang teknolohiya. Ikit da na atin tamung masanting a sistema comercio at transportasyun. Maniwala kayung 1892 pamo atin tanang tren keti Pilipinas? Pantunan ye ing Ferrocarril de Manila-Dagupan na ngeni Philippine National Railways (Pambansang Daangbakal ng Pilipinas).

Kayari na ning guerang hapon, ing Amerika sinabi na ing Filipinas ing ating maragul a pamagkataun a sumanting bili ekonomiya keng daratang a panaun. Pero nukarin tamu ngeni?

Eku buring isipan na reng kekatamu mung lider deng ating problema. Balu ku at maniwala ku na bawat metung kekatamu ating pamagkulang. Dapot nung ibuklat tala reng mata tamu, reng mangagaling a lider kareng bansa keng Asya asalese dala reng bansa da angga pang ditak o halus ala lang natural resources. Epu makapagtaka ita? Ati talaga keng lider ne?

Ngeni pu, makisabi kupung mayap kareng kayanakan at kareng dati nang magbotu, na sana pu pakapilinan tala reng kekatang ibotu. Ditak tana mu pagpilinan pero balu ku atin pang mapilan pang lider kekatamu na ating pusu at ating planu para kekatamu ngan. Saupan tala. Alal tala at iakyat bilang maging ganap a pamuntuk na ning kekatang balen.

Talakad tamu para keng kekatang panyulung. Magbotu tamu. Makilauk tamu. Abak na; ume tana keng siwala.

julius mariano, kapampangan blogger

Pamisasanmetung at Pamikakapatad Uli Nang Ondoy

Keta pung milabas a dilubyu na ning bagyung Ondoy na dinalan keng balen tamu at keng maragul a parti ning Luzon, ikit tamu ngan pu makananu la misasan-metung reng Kapampangan para sopan reng mengasalanta. Istu pung aiisip ku ing mipalyaring ayta kekatamu, maski makalungut man at asnong karakal reng mengamate, ana naku man kaswelu keng pepakit tamung kabayanihan lalu na reng kekatamung Cabalen. Linto malino ing kekatamung pamisasan-metung at lugud kapara tau. Asno pu karakal reng memanyaup lakwas na karetang pamilya da reng mengasalanta keng Arayat. Tune pu at apagmaragul taya talaga ing lahing Kapampangan.

trayedya keti pilipinas uli ning bagyung ondoy

Istung atin daratang a bagyu o trahedya keng bie tamu, ana pung kasakit at balamu mangapirake at mangalasi tamu lub, ne po? Pero nung pikakayan taya mu, dakal tamu akit a mangasanting a aral kareng balang kapagsubukan. Sabyan da pin reng aliwa, ena naman ibie ning Guinu nung balu ng etamu agyung dalan. Dapat tamu mung tatagan ing lub tamu istung makaranas tamung makanini keng bie.

Lakwas yang masanting ing bie nung lalawen taya keng parting makayaslagan sala at aliwa keng madalumdum. Gawan tala pung inspirasyun reng alalampasan tamung pasakit keng bie at lalu tamung misiknangan lub kareng tutuking pagsubuk.
Jaypee David

Malaus Co Pu

Kareng pung kakung kakaluguran at kalupang mag blog, malaus ko pu keng kekaming bayung blog na masusulat keng amanung kapampangan.  Metung ya pu ining kolaburasyun pilatan ku ampong I Jaypee na ning Jaytography.

Metung yapu ining pamag umpisa para apasiag miya ing kasantingan na ning kalalangan (arts) at literaturang Kapampangan. Agyang ginamit kami pung lumang ortograpiya keng titulu na ning kekaming mumunang bulung ning kekeng blog, alilan miya iti kareng tutuking articulu. Makanyan man, gamitan mi la pung paminsan-minsan ing lumang ortograpiya para etamu akakalingwan ing tune sulat capampangan.

E que pu ekspertu at eke pu migpakadalubhasa keng amanung sisuan (mother tongue), kaya panupaya yu que pu nung manakit kayung pamagkamali kareng kekaming susulat. Malyari mu pu na ipabalu yu kekami ing quequeng mali paintungul kareng makasulat keni at iparas yu kekami kapamilatan na ning kekayung pamaglageng comento kareng bawat bulung kening quequeng blog.

Magpasalamat que pu kekongan queng kekayung suporta. Antabayanan yu que pu keng abe-abe tamung pamag tuklas keng santing at gayut ning amanung kekatang keragulan, ing amanu ning kekatang lahi, ing amanung maharlika – Kapampangan.
Julius Mariano